ถอดรหัสความเสี่ยงประเทศไทย จากวิกฤตความโปร่งใส สู่ความท้าทายด้านดิจิทัลและธรรมาภิบาล AI

ดัชนี CPI ประเมินระดับการทุจริตใน "ภาครัฐ" ผ่านมุมมองของผู้เชี่ยวชาญและนักธุรกิจ โดยประมวลผลจาก 13 แหล่งข้อมูล ของ 12 สถาบันอิสระระดับโลก  เพื่อวัดปัจจัยเชิงโครงสร้าง 11 ด้าน ได้แก่ 

1. การติดสินบน (Bribery): การให้ หรือรับเงิน สิ่งของ หรือผลประโยชน์อื่นใด เพื่อจูงใจให้เจ้าหน้าที่รัฐกระทำการ ไม่กระทำการ หรือประวิงการกระทำอันมิชอบด้วยหน้าที่

2. การเบียดบังงบประมาณ (Diversion of public funds): การนำเงินงบประมาณแผ่นดินที่ควรจะนำไปใช้เพื่อประโยชน์สาธารณะ (เช่น สร้างโรงเรียน โรงพยาบาล ถนน) ไปใช้เพื่อประโยชน์ส่วนตัวหรือกลุ่มพวกพ้อง

3. การใช้อำนาจเพื่อผลประโยชน์ส่วนตนโดยไม่ต้องรับโทษ (Officials using public office for private gain without facing consequences): เจ้าหน้าที่รัฐใช้อำนาจหน้าที่ในทางมิชอบเพื่อหาผลประโยชน์ แต่ระบบตรวจสอบและลงโทษกลับล้มเหลว ทำให้เจ้าหน้าที่เหล่านั้นยังลอยนวลอยู่ได้ (Impunity)

4. ความสามารถของรัฐบาลในการควบคุมการทุจริต (Ability of governments to contain corruption): การวัดว่ากลไกการตรวจสอบถ่วงดุลของรัฐบาลมีความเข้มแข็งเพียงพอหรือไม่ และมีการบังคับใช้กฎระเบียบด้านความซื่อสัตย์สุจริต (Integrity mechanisms) ในภาครัฐอย่างมีประสิทธิภาพหรือไม่

5. ขั้นตอนราชการที่เยิ่นเย้อ (Red tape and excessive bureaucratic burden): กระบวนการทำงานของภาครัฐที่มีความซับซ้อน ล่าช้า หรือมีระเบียบหยุมหยิมมากเกินไป ซึ่งมักเป็นช่องทางให้เจ้าหน้าที่เรียกรับสินบนเพื่อแลกกับการ "ลัดคิว" หรืออำนวยความสะดวกให้รวดเร็วขึ้น

6. การแต่งตั้งข้าราชการ: ระบบคุณธรรม vs ระบบอุปถัมภ์ (Meritocratic vs. Nepotistic appointments): การพิจารณาว่าการเลื่อนตำแหน่งหรือแต่งตั้งข้าราชการนั้นดูจาก "ความรู้ความสามารถ" (Merit system) หรือดูจาก "เส้นสาย/เครือญาติ" (Nepotism) หากมีการใช้เส้นสายมาก คะแนน CPI จะลดลง

7. การดำเนินคดีอาญาที่มีประสิทธิภาพ (Effective criminal prosecution): เมื่อมีการจับกุมเจ้าหน้าที่ที่ทุจริตแล้ว กระบวนการยุติธรรมสามารถนำตัวผู้กระทำผิดมาลงโทษได้จริงหรือไม่ หรือคดีมักจะเงียบหายไป

8. กฎหมายเปิดเผยทรัพย์สินและผลประโยชน์ทับซ้อน (Adequate laws on financial disclosure): มีกฎหมายที่บังคับให้เจ้าหน้าที่รัฐต้องเปิดเผยทรัพย์สิน หนี้สิน และผลประโยชน์ทับซ้อน (Conflict of interest) อย่างโปร่งใสและตรวจสอบได้หรือไม่

9. การคุ้มครองผู้แจ้งเบาะแส (Legal protection for whistleblowers): มีกฎหมายหรือมาตรการที่ปกป้องความปลอดภัยของประชาชน นักข่าว หรือเจ้าหน้าที่ที่กล้าออกมาแฉเรื่องทุจริตหรือไม่ เพื่อไม่ให้ถูกคุกคามหรือกลั่นแกล้ง

10. การยึดกุมรัฐโดยกลุ่มผลประโยชน์ (State capture by narrow vested interests): สถานการณ์ที่นโยบาย กฎหมาย หรือการตัดสินใจสำคัญของรัฐ ถูกกำหนดทิศทางโดยกลุ่มทุนหรือกลุ่มอำนาจผูกขาดเพียงไม่กี่กลุ่ม เพื่อเอื้อประโยชน์ให้พวกของตนเองแทนที่จะเป็นประโยชน์ของประชาชนส่วนรวม

11. การเข้าถึงข้อมูลสาธารณะ (Access of civil society to information): ภาคประชาสังคมและประชาชนทั่วไปสามารถเข้าถึงข้อมูลข่าวสารของราชการ (เช่น สัญญาจัดซื้อจัดจ้าง งบประมาณ) ได้ง่ายและสะดวกเพียงใด

เนื่องจาก CPI ไม่ได้นำ 7 ปัจจัยสำคัญมาคำนวณ  ซึ่งเปรียบเสมือนฐานภูเขาน้ำแข็งที่ซ่อนอยู่ใต้น้ำ ได้แก่

ส่วนที่ 1: มิติภาคประชาชนและเศรษฐกิจนอกระบบ (The Real Economy)

1. ประสบการณ์ตรงของประชาชน (Citizens’ experience)

• สิ่งที่ CPI ไม่ได้บอก คือ CPI ถามผู้เชี่ยวชาญ แต่ไม่ได้ถามชาวบ้านว่า "คุณต้องจ่ายเงินใต้โต๊ะไหม?"

• ผลสำรวจ Global Corruption Barometer (GCB) พบว่าคนไทยประมาณ 24% ยอมรับว่าต้องจ่ายสินบนเพื่อเข้าถึงบริการสาธารณะในช่วง 12 เดือนที่ผ่านมา โดยเฉพาะกับ "ตำรวจ" ซึ่งเป็นหน่วยงานที่ถูกมองว่ามีการทุจริตสูงสุด

2. เศรษฐกิจและตลาดนอกระบบ (Informal economies)

• สิ่งที่ CPI ไม่ได้บอก: กิจกรรมทางเศรษฐกิจที่ไม่อยู่ในระบบภาษี ไม่ถูกตรวจสอบ

• ประเทศไทยมีขนาดเศรษฐกิจนอกระบบ (Informal Economy) ใหญ่เป็นอันดับต้นๆ ของโลก โดยคิดเป็นสัดส่วนสูงถึง 48.4% ของ GDP

• เศรษฐกิจนอกระบบขนาดมหึมาคือ "พื้นที่สีเทา" ขนาดใหญ่ที่กฎหมายเอื้อมไม่ถึง เป็นแหล่งบ่มเพาะส่วย เงินสินบน และการคุ้มครองธุรกิจผิดกฎหมาย

3. การโกงภาษี (Tax fraud)

• สิ่งที่ CPI ไม่ได้บอก: การหลบเลี่ยงภาษีของธุรกิจและบุคคล

• ด้วยเศรษฐกิจนอกระบบที่ใหญ่ถึงเกือบครึ่งหนึ่งของ GDP ทำให้ฐานภาษีของไทยแคบมาก (มีคนยื่นภาษีเงินได้บุคคลธรรมดาเพียงประมาณ 10-11 ล้านคน จากประชากร 66 ล้านคน) นอกจากนี้ยังมีความเสี่ยงเรื่องการแจ้งรายได้เท็จเพื่อเลี่ยงภาษี

• การโกงภาษีเชื่อมโยงโดยตรงกับการทุจริต เพราะผู้ประกอบการมักจ่ายสินบนให้เจ้าหน้าที่สรรพากรหรือศุลกากรแลกกับการจ่ายภาษีน้อยลง นี่คือวงจรที่ตัดงบประมาณพัฒนาประเทศ

ส่วนที่ 2: มิติด้านอาชญากรรมทางการเงิน (The Dark Money)

4. การฟอกเงิน (Money-laundering)

• สิ่งที่ CPI ไม่ได้บอก: ประสิทธิภาพในการสกัดกั้นเส้นทางการเงินที่ผิดกฎหมาย

• ดัชนี Basel AML Index 2024 จัดให้ไทยมีความเสี่ยงด้านการฟอกเงินอยู่ในระดับ "ปานกลางค่อนข้างสูง" (คะแนนความเสี่ยง 5.98) และจัดอยู่ในอันดับที่ 44 ของโลก (ยิ่งอันดับสูงยิ่งเสี่ยง)

• นั่นคือ ไทยมักตกเป็นเป้าหมายของ "ทุนจีนสีเทา" หรือแก๊งคอลเซ็นเตอร์ในการฟอกเงินผ่านอสังหาริมทรัพย์และธุรกิจนอมินี ซึ่ง CPI วัดไม่ถึงจุดนี้

5. การไหลเวียนของเงินที่ผิดกฎหมาย (Illicit financial flows)

• สิ่งที่ CPI ไม่ได้บอก: การขนเงินสกปรกข้ามพรมแดน

• ข้อมูลจาก Global Financial Integrity เคยระบุว่าไทยติดอันดับ 8 ของประเทศที่มีเงินไหลออกผิดกฎหมายสูงสุด และปัจจุบันยังมีความเสี่ยงสูงจากการค้ามนุษย์ ยาเสพติด และพนันออนไลน์ข้ามชาติ

• สะท้อนว่า "ประตูบ้าน" (ระบบการเงินและด่านชายแดน) หละหลวมกว่าที่คิด

6. ตัวกลางที่เอื้อให้เกิดการทุจริต (Enablers of corruption)

• สิ่งที่ CPI ไม่ได้บอก: บทบาทของทนายความ นักบัญชี ที่ปรึกษาการเงิน ที่ช่วย "ฟอกขาว" ให้คนโกง

• ในไทยมีสำนักงานกฎหมายและบัญชีจำนวนมากที่เชี่ยวชาญการตั้ง "บริษัทนอมินี" หรือตกแต่งบัญชีเพื่อเลี่ยงตรวจสอบ แม้จะไม่มีสถิติชี้ชัด แต่การมีอยู่ของธุรกิจสีเทาจำนวนมากยืนยันได้ว่า "Enablers" ในไทยทำงานได้อย่างมีประสิทธิภาพและแทบไม่ถูกตรวจสอบ

ส่วนที่ 3: มิติภาคเอกชน (The Private Sector)

7. การทุจริตในภาคเอกชน (Private sector corruption)

• สิ่งที่ CPI ไม่ได้บอก: การโกงกันเองในบริษัท หรือการฮั้วประมูล

• ผลสำรวจจาก PwC พบว่า "การทุจริตจัดซื้อจัดจ้าง" (Procurement Fraud) เป็นอาชญากรรมทางเศรษฐกิจอันดับต้นๆ ที่บริษัทในไทยเผชิญ

• การทุจริตในภาคเอกชนคือ "ต้นน้ำ" ของการจ่ายสินบนให้ภาครัฐ หากภาคเอกชนยังมองว่าการจ่ายเงินใต้โต๊ะหรือการฮั้วเป็นเรื่องปกติ การแก้คอร์รัปชันในภาครัฐย่อมเป็นไปไม่ได้

กลุ่มที่ 1: วิกฤตขีดความสามารถในการแข่งขัน (จุดต่ำสุดของไทย)

กลุ่มนี้สะท้อนมุมมองของนักลงทุนและภาคธุรกิจที่มองว่า "คอร์รัปชันคือต้นทุนที่แพงลิบลิ่ว"

1. IMD World Competitiveness Center

• คะแนนที่ให้ไทย: 26 คะแนน (ต่ำที่สุดในทุกแหล่งข้อมูล)

• "ขีดความสามารถในการแข่งขัน" คะแนนที่ต่ำระดับวิกฤต สะท้อนว่าในสายตาผู้บริหารระดับโลก "การติดสินบนและการทุจริต" ในไทยถูกมองว่ามีอยู่ดาษดื่น (Prevalence) และเป็นอุปสรรคสำคัญที่ทำให้ไทยแข่งขันกับตลาดโลกได้ยากกว่าประเทศอื่น

กลุ่มที่ 2: ความล้มเหลวเชิงโครงสร้างประชาธิปไตย (คะแนนต่ำกว่า 30)

กลุ่มนี้สะท้อนว่ากลไกการตรวจสอบถ่วงดุลทางอำนาจ (Checks and Balances) ไม่ทำงาน

2. Varieties of Democracy Project (V-Dem)

• คะแนนที่ให้ไทย: 29.95 คะแนน

• V-Dem วัดความหลากหลายของประชาธิปไตย คะแนนที่ต่ำกว่า 30 สะท้อนถึง "ระบบอุปถัมภ์" (Nepotism) ที่หยั่งรากลึกในระบบราชการ การทุจริตในฝ่ายบริหาร นิติบัญญัติ และตุลาการ รวมถึงการขาดความโปร่งใสที่ภาคประชาชนจะเข้าไปตรวจสอบได้

3. Bertelsmann Stiftung Transformation Index (BTI)

• คะแนนที่ให้ไทย: 29.94 คะแนน

• วัดการเปลี่ยนผ่านสู่ประชาธิปไตยและตลาดเสรี คะแนนนี้ชี้เป้าไปที่ "การยึดกุมรัฐ" (State Capture) คือรัฐบาลไม่สามารถลงโทษเจ้าหน้าที่ที่ทุจริตได้จริง (Impunity) และมีกลุ่มผลประโยชน์ทับซ้อนคอยกำหนดนโยบาย

กลุ่มที่ 3: ความเสี่ยงทางการเมืองและกฎหมาย (คะแนนเกาะกลุ่ม 30-33)

กลุ่มนี้สะท้อนความเสี่ยงที่นักลงทุนต้องเจอเมื่อต้องดีลกับภาครัฐ

4. Global Insights Country Risk Ratings

• คะแนนที่ให้ไทย: 32.21 คะแนน

• วัดความเสี่ยงในการทำธุรกรรมทางธุรกิจ โดยเฉพาะความจำเป็นที่ต้องจ่ายสินบนเพื่อให้ได้สัญญาจากรัฐ หรือเพื่อให้ขั้นตอนนำเข้า-ส่งออกผ่านไปได้ด้วยดี

5. World Justice Project (WJP) Rule of Law Index

• คะแนนที่ให้ไทย: 32.31 คะแนน

• วัด "หลักนิติธรรม" โดยตรง คะแนนนี้ยืนยันว่าเจ้าหน้าที่รัฐมักใช้ตำแหน่งหน้าที่เพื่อแสวงหาผลประโยชน์ส่วนตัว และกระบวนการยุติธรรมไม่มีประสิทธิภาพเพียงพอที่จะจัดการกับเจ้าหน้าที่ระดับสูงที่กระทำผิด

6. The PRS Group International Country Risk Guide

• คะแนนที่ให้ไทย: 32.76 คะแนน

• ประเมินความเสี่ยงทางการเมือง (Political Risk) ซึ่งมองว่าการทุจริตในระบบการเมืองไทยเป็นความเสี่ยงที่อาจนำไปสู่ความไม่แน่นอนของรัฐบาล หรือการเปลี่ยนแปลงนโยบายที่ไม่เป็นธรรม

7. Economist Intelligence Unit (EIU) Country Ratings

• คะแนนที่ให้ไทย: 34.49 คะแนน

• สิ่งที่สะท้อน: เน้นเรื่องการจัดการงบประมาณ คะแนนนี้ชี้ว่ามีการ "เบียดบังงบประมาณ" (Diversion of public funds) และการใช้ทรัพยากรของรัฐไปในทางที่ผิดวัตถุประสงค์

กลุ่มที่ 4: มุมมองภาคธุรกิจ (คะแนน 35-45)

กลุ่มนี้คะแนนดูดีที่สุดในบรรดาทุกกลุ่ม แต่ก็ยังถือว่าสอบตก (ต่ำกว่า 50) 

8. World Economic Forum (WEF) Executive Opinion Survey 

• คะแนนที่ให้ไทย: 35.46 คะแนน มุมมองจากผู้บริหารธุรกิจเกี่ยวกับการจ่ายเงินพิเศษ (Irregular payments) ในการทำสัญญากับรัฐ หรือการขอใบอนุญาตต่างๆ 

9. PERC Asia Risk Guide คะแนนที่ให้ไทย: 44.79 คะแนน (สูงสุดในกลุ่ม) 

• เป็นมุมมองเปรียบเทียบในภูมิภาคเอเชีย แม้จะได้คะแนนสูงสุด แต่ก็ยังไม่ถึงครึ่ง (50) 

• สะท้อนว่าแม้ไทยจะยังพอทำธุรกิจได้เมื่อเทียบกับบางประเทศในเอเชีย แต่ปัญหาคอร์รัปชันก็ยังเป็นเรื่องที่นักลงทุนในภูมิภาคตระหนักดี

แม้ CPI จะวัดความเน่าเฟะของ "ภาครัฐ" แต่คนที่ "เจ็บปวดที่สุด" คือ "ภาคเอกชน"

ความเกี่ยวพันกันระหว่าง CPI (ภาครัฐ) กับ ภาคเอกชน แยกออกเป็น 4 ประเด็นสำคัญ

1. ภาคเอกชนคือ "ผู้ถูกรีดไถ" (The Victims)

• ทำไมถึงเกี่ยว: แหล่งข้อมูลส่วนใหญ่ของ CPI (เช่น IMD, WEF, PERC) มาจากการสำรวจความเห็นของ "นักธุรกิจและผู้บริหารภาคเอกชน"

• ความจริง: เมื่อคะแนน CPI ต่ำ (อย่างคะแนน 26 ของ IMD ที่ไทยได้) มันสะท้อนเสียงบ่นของภาคเอกชนว่า "ทำธุรกิจในประเทศนี้ยาก" เพราะต้องจ่ายเงินใต้โต๊ะ แลกกับใบอนุญาต การประมูลงาน หรือความรวดเร็วในการนำของออกจากด่านศุลกากร

• สรุป: ภาครัฐเป็นผู้รับ (Demand) แต่ภาคเอกชนเป็นผู้จ่าย (Supply) คะแนนที่ต่ำจึงสะท้อนภาระต้นทุนที่ภาคเอกชนต้องแบกรับ

2. คอร์รัปชันคือ "ต้นทุนแฝง" (Hidden Costs)

• ทำไมถึงเกี่ยว: ในทางเศรษฐศาสตร์ สินบนถือเป็น "ภาษีที่มองไม่เห็น" (Regressive Tax)

• ความจริง: สมมติบริษัท A ต้องจ่ายใต้โต๊ะ 30% เพื่อให้ชนะประมูล ต้นทุนนี้จะถูกบวกเข้าไปในราคาสินค้าหรือบริการ หรือไม่ก็ไปลดคุณภาพของงานลง

• ผลกระทบ: เมื่อต้นทุนสูงขึ้นเพราะสินบน "ขีดความสามารถในการแข่งขัน" ของภาคเอกชนไทยก็ลดลงเมื่อเทียบกับคู่แข่งต่างชาติที่ไม่ต้องจ่ายค่าตั๋วเหล่านี้ (นี่คือเหตุผลที่ IMD ให้คะแนนไทยต่ำสุด)

3. การยึดกุมรัฐ (State Capture) โดยทุนใหญ่

• ทำไมถึงเกี่ยว: ปัจจัยหนึ่งที่ CPI วัดคือ "State Capture" หรือการที่นโยบายรัฐถูกกำหนดโดยกลุ่มผลประโยชน์

• ความจริง: นี่คือจุดที่ภาคเอกชน (บางกลุ่ม) กลายเป็น "ผู้ร้าย" เสียเอง โดยเฉพาะกลุ่มทุนผูกขาดที่ใช้เส้นสายหรือเงินทุนสนับสนุนพรรคการเมือง เพื่อให้ออกกฎหมายหรือนโยบายที่เอื้อประโยชน์ต่อบริษัทตนเอง และกีดกันคู่แข่งรายย่อย (SMEs)

• ผลกระทบ: ทำให้เกิด "การแข่งขันที่ไม่เป็นธรรม" (Unfair Competition) ในตลาด ภาคเอกชนรายเล็กที่ไม่มีเส้นสายจะล้มหายตายจาก

4. นักลงทุนต่างชาติใช้ CPI เป็น "คู่มือความเสี่ยง"

• ทำไมถึงเกี่ยว: บริษัทข้ามชาติ (MNCs) มีกฎหมายเข้มงวดเรื่องการห้ามจ่ายสินบน (เช่น FCPA ของสหรัฐฯ หรือ UK Bribery Act)

• ความจริง: ก่อนที่เขาจะตัดสินใจเอาเงินมาลงทุนตั้งโรงงานในไทย เขาจะดูคะแนน CPI ก่อน ถ้าคะแนนต่ำ เขาจะมองว่าเป็น "ประเทศมีความเสี่ยงสูง"

• ผลกระทบ: เงินลงทุน (FDI) หายไป ภาคเอกชนไทยก็อดเป็นพาร์ทเนอร์ทางธุรกิจ ไม่มีการจ้างงาน และเศรษฐกิจโดยรวมก็โตช้าลง

เจาะลึกต้นตอ: ภาครัฐระดับ ‘Dreamers’ (คะแนน 1.73) รั้งท้ายประเทศ

ช่องว่างคะแนนนี้สะท้อนว่า ในขณะที่ภาคเอกชนกำลังก้าวไปข้างหน้า ภาครัฐกลับกลายเป็น "ปัญหา" เชิงโครงสร้าง โดยมีรากฐานสำคัญดังนี้:

• ติดกับดัก "Dreamers" (ฝันไกล แต่ไปไม่ถึง): คะแนน 1.73 สะท้อนสถานะของกลุ่มที่ "มีวิสัยทัศน์และแผนงาน" (High Vision) แต่ "ขาดขีดความสามารถในการปฏิบัติ" (Low Execution)

• ภาครัฐมีการลงทุนโครงสร้างพื้นฐานดิจิทัล (Cloud/Big Data) ไว้พร้อม แต่ขาดบุคลากรที่มีทักษะและกระบวนการทำงานที่สอดรับ ทำให้ "เครื่องมือ" ราคาแพง ไม่ถูกแปลงเป็น "ผลลัพธ์" เชิงนโยบายที่คุ้มค่า

• การพัฒนาระบบแบบ "ต่างคนต่างทำ": แม้ประชาชนเริ่มเห็นบริการออนไลน์ แต่ระบบหลังบ้านและข้อมูลของแต่ละหน่วยงานยังไม่เชื่อมโยงกัน ประชาชนยังต้องรับภาระในการกรอกข้อมูลซ้ำซ้อน

• วัฒนธรรมราชการ คือคอขวด: โครงสร้างแบบไซโล (Silos) และลำดับชั้นที่ซับซ้อน ทำให้เจ้าหน้าที่ไม่กล้าใช้นวัตกรรม การเปลี่ยนผ่านจึงเกิดขึ้นเพียงชั่วคราวในระดับโครงการ ไม่สามารถยกระดับเป็นวิถีการทำงานใหม่ได้จริง ส่งผลให้คะแนนความพร้อมโดยรวมต่ำกว่าภาคเอกชนในทุกมิติ

ผลกระทบลูกโซ่สู่ภาคเอกชน: กับดัก "ภาพลวงตาแห่งความพร้อม"

• เมื่อ "ภาครัฐ" อ่อนแอ "ภาคเอกชน" จึงต้องแบกรับภาระหนัก ซ้ำยังติดอยู่ใน "Digital Readiness Illusion" (ภาพลวงตาแห่งความพร้อม) ที่มองผิวเผินเหมือนจะดีจากคะแนนด้านเทคโนโลยี แต่ไส้ในกลับกลวงด้วยจุดอ่อนด้าน คน องค์กร และวัฒนธรรม

• ช่องว่างระหว่าง "สิ่งที่ลงทุน" กับ "สิ่งที่คนทำได้จริง" นำไปสู่ "กับดักภาวะโตช้า"

• "ภาครัฐ" เต็มไปด้วยเครื่องมือราคาแพงที่ใช้ไม่คุ้มค่า และการทำงานแบบแยกส่วน (Silos) มองดิจิทัลเป็น "ต้นทุน" มากกว่า "โอกาส" ทำให้ขีดความสามารถในการแข่งขันของประเทศไม่สามารถยกระดับไปพร้อมกันได้